صفحه شخصی مهدی غلامعلی

لحظاتی در ساحل دریای بی کران دانش حدیث....

تلاش های حدیثی امام رضا (ع)



مجموع: ۳

بازدید: ۴۹۵۱

یادداشت

تلاش های حدیثی امام رضا (ع)

ارسال شده در: 03 شهریور 1394 - 19:23 توسط مهدی غلامعلی

اصطلاح:

تلاشهای حدیثی امام رضا (ع)

بازخوانی زندگانی امام علی بن موسی الرضا ـ از ابتدا تا شهادت ـ دارای نکات بسیار ارزشمند و آموزنده است. مدت نسبتا طولانی امامت امام از یک سو، و شکل گیری جریانات انحرافی و رخدادهای سیاسی از سوی دیگر، زندگی ایشان را از زندگی دیگر امامان ممتاز ساخته است. به بهانه میلاد امام هشتم به برخی از تلاشهای حدیثی امام هشتم به اختصار اشاره می کنم:

 

1‌. تاکید بر نشر احادیث اهلبیت: 

با توجه به گسترش حلقه های حدیثی عامه و گروههای کلامی منحرف در این دوران ، امام رضا(ع) شیعه را به دقت در  اخذ حدیث توصیه میکردند که مبادا آنان آنچه را قصه پردازانِ راوی نما (قُصَّاصُ مُخَالِفِینَا) ویا متکلمان دور از مکتب اهلبیت میگویند، برگیرندچه اینکه آنان سفهاء هستند. [1] امام به ـ شاگرد همراهش ـ  اباصلت هروی میفرمود: رَحِمَ الله عَبْداً أَحْیا أَمْرَنَا. و اباصلت که خود علاقمند به زنده نگه داشتن امر ولایت است از چگونگی این مهم میپرسد و میشنود که:

يَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَ يُعَلِّمُهَا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ كَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا.[2]

ودر ادامه امام به اباصلت میگوید که علم را باید از علما اخذ کرد و در تعریف علماء میفرماید:

هُمْ عُلَمَاءُ آلِ مُحَمَّد الَّذِينَ فَرَضَ اللهُ طَاعَتَهُمْ وَ أَوْجَبَ مَوَدَّتَهُمْ.[3]

 

2‌. حلقه‌های حدیثی

برپایی حلقه‌های متعدد حدیثی توسط اندیشمندان شیعی و در راس آن امام علی بن موسی الرضا(ع) از ویژگیهای این دوران است. علیرغم  حرکت انحرافی واقفیان، ولطمه به هویت و همبستگی شیعیان گزارش‌های متعددی حاکی از  مراجعات گسترده در این زمان به امام است. این گزارش‌ها نشان از آن دارد که مردم در مکه، مدینه، کوفه، منا و خراسان در جلسات امام مشتاقانه شرکت می‌کردند.[4]

جلساتی را امام رضا در سال 194 ق، در مدینه تشکیل میدادند و در آن روایاتی را به صورت مسند از پیامبر خدا روایت میکردند. حاصل این جلسات کتاب صحیفة الرضا شد که أحمد بن عامر طائی آن را روایت کرده است. راوی دیگری به نام داود بن سلیمان غازی نیز در چنین جلساتی شرکت کرده و کتاب مسند الرضا را گردآورده است. در برخی از روایات حتی مکان جلسات امام هم آمده است به عنوان نمونه امام در مَسْجِدِ دَارِ مُعَاوِیة[5] مدینه کلاس درس داشته اند. گفتنی است که حلقه های متعددی در حجاز در محضر امام با حضور جمع کثیری از مردم شکل میگرفته است.[6]

حضور گسترده مردم هم در مدینه وهم در خراسان به کرات گزارش شده است. احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی وقتی جلسه امام در باره غدیر را در مدینه توصیف میکند میگوید: کنَّا عِنْدَ الرِّضَا ×وَ الْمَجْلِسُ غَاصٌّ بِأَهْلِهِ فَتَذَاکرُوا یوْمَ الْغَدِیرِ فَأَنْکرَهُ بَعْضُ النَّاسِ... این گزارش بیانگر حضور پر شور  افراد گوناگون و حتی مخالف در جلسه حدیث امام است آنگاه امام احادیثی را بیان میکند که راوی میگوید بزنطی بیش از پنجاه بار این روایت را  در جلسات مختلف روایت کرد.[7] در خراسان نیز این جمعیت نه تنها کاسته نشد بلکه فزونی یافت. در جلسات مامون که امام حضور داشتند دقیقا همین اصطلاح الْمَجْلِسُ غَاصٌّ بِأَهْلِهِ [8]به کار رفته و حتی در مواردی تعداد حضار نیز گزارش شده است: «کان علی بن موسى الرضا ×بمدینة مرو و معه ثلاث مائة و ستون رجلا من شیعته من بلاد شتى».[9]

 

3‌. جلسات مناظره:

احتجاجات بسیاری از امام هشتم گزارش شده که بیشتر آنها در مساله توحید وسپس امامت است. مناظره امام با زنادقه[10]، احتجاج با افرادی همچون سلیمان مروزی[11]، عالمان مسلمان[12]، بحث‌های طرفینی با طرفداران اندیشه معتزله[13]، مرجئه[14] ، مفسران اهل سنت [15] و یا ثنویه [16] و نظیر این موارد  بسیار گزارش شده است. تنها طبرسی در احتجاج 38 مناظره ، از امام هشتم  گزارش کرده  است. در  میان جلسات مناظره امام جلسه مناظره با مامون درباره پیامبران و عصمت آنها بسیار زیبا است. این جلسه را خلیفه با این جمله آغاز میکند که: یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَ لَیسَ مِنْ قَوْلِک أَنَّ الْأَنْبِیاءَ مَعْصُومُونَ؟ و وقتی پاسخ مثبت امام را میشنود میپرسد: فَمَا مَعْنَى قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَصى‏ آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى‏؟

زیبایی این جلسه آن است که امام تنها با استناد به آیات قرآن به او پاسخ میدهد. این مباحثه صریح ، دوجانبه و طولانی است و در پایان مامون نمی تواند اعجاب خود را مخفی کند از این رو میگوید:  یا أَبَا الْحَسَنِ وَ اللَّهِ مَا یوجَدُ الْعِلْمُ الصَّحِیحُ إِلَّا عِنْدَ أَهْلِ هَذَا الْبَیتِ وَ إِلَیک انْتَهَى عُلُومُ آبَائِک فَجَزَاک اللَّهُ عَنِ الْإِسْلَامِ وَ أَهْلِهِ خَیراً. [17] و در اثناء جلسه نیز مامون بارها به زبان این سخن را جاری میکند که:ُ أَشْهَدُ أَنَّک ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ حَقّا.[18]

مامون که در میان خلفا به مردی دانشمند شهره است، بارها مقهور دانش امام شده است و در پایان یکی از همین جلسات به امام اینگونه میگوید:

لَا أَبْقَانِيَ اللهُ بَعْدَكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ أَشْهَدُ أَنَّكَ وَارِثُ عِلْمِ رَسُولِ اللهِ.[19]

 

4‌. عرضه حدیث وآموزش نقد آن

از ویژگی های این دوران آن است که جعل حدیث افزون بر انتشار در سطح عامه، در حال رخنه به درون شیعه تحت عناوین محبت و منقبت گویی و مباحث اعتقادی همچون جبر، تفویض و تشبیه بود . چنانچه امام خود فرمودند:

إِنَّمَا وَضَعَ الْأَخْبَارَ عَنَّا فِي الْجَبْرِ وَ التَّشْبِيهِ الْغُلَاةُ الَّذِينَ صَغَّرُوا عَظَمَةَ الله.[20] غالیانی که عظمت الهی را کوچک کردند، از ناحیه ما روایاتی را در حوزه جبر و تشبیه جعل کردند.

عرضه حدیث سبب شد تا بسیاری از اندیشه های نادرست در باره توحید[21]، ـ مانند جبر و تشبیه[22] و...ـ ، عصمت و داستانهای مربوط به پیامبران و نظیر آن توسط امام پالایش و از احادیث شیعه زدوده شود.[23]

 

5‌. نگارش واملاء حدیث

گزارشهای متعدی در دست است که امام رضا× برای اصحاب خویش سخنان پیامبر و یا سخنان ودعاهای خود را تدوین می‌کردند و گاهی نیز به شاگردانشان  املاء میفرمودند. گاهی این نگاشته ها به صورت حضوری برای درخواست کنندگان نوشته میشد وگاهی نیز در قالب  نامه نگاری صورت میگرفت. عبدالرحمان بن ابی نجران میگوید امام رضا حدیثی را از امام سجاد برای من نگاشت وسپس همان را قرائت کرد:

كَتَبَ أَبُو الْحَسَنِ الرِّضَا رِسَالَةً وَ أَقْرَأَنِيهَا ... .[24]

 شیعیان نیز آموخته بودند که نگاشته های امام را برای یکدیگر نقل کنند .[25]حسین بن سعید از جمله کسانی است که نامه های ارسالی امام را به محمد بن ابراهیم ، دریافت میکرد و آن را برای شاگردانش باز میگفت .[26] حتی استنساخ خط و استفتئات امام نیز مرسوم بوده است. در روایتی احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی میگوید:

نَسَخْتُ مِنْ كِتَابٍ بِخَطِّ أَبِي الْحَسَنِ(ع).[27]

از امام رضا حدود یکصدوهشتاد وهشت نوشته بر جای مانده است که بیشتر آنها ـ  یکصدویازده  نوشته ـ در موضوع فقه است. برخی از مهمترین مکتوبات منسوب به ایشان عبارتند از: کتاب فقه[28]، کتاب علل[29]، متن دعای سجده[30]، نگارش ادعیه متعدد[31] و رسالة الذهبیه.

مرحوم آیت الله احمدی میانجی که مجموعه نگاشته های ائمه را در مکاتیب الائمه گردآورده است نگاشته های آن حضرت را اینگونه دسته بندی کرده است:

توحید: 8 ، امامت  ومعجزات : 29 ، فقه: 111، طب: 1(رسالة الذهبیه)[32]، دعا: 13، مواعظ: 10، نامه به واقفه: 7، سیاسی: 4، مسایل گوناگون: 4.

 

6‌. تعداد احادیث

براساس آخرین پژوهشی که در گردآوری احادیث امام هشتم صورت پذیرفته است[33]  شمار روایات آنحضرت در تمام کتابهای حدیثی حدود2427روایت است. [34]  موضوعات گوناگون  این روایات عبارتست از:

روایات فقهی : 1038 روایت.

روایات اعتقادی : 794 روایت.

روایات اخلاقی و مواعظ: 61 روایت.

روایات  دعا واحتجاجات: 118  روایت.

روایات تفسیری: 204 روایت.

روایات درباره راویان و نوادر: 212

 

7‌. پرورش شاگردان:

راویان بسیاری درشمار یاران امام بوده اند. برقی62 نفر[35] و شیخ طوسی 318 نفر[36] از راویان  امام رضا را نام برده اند. یکی از محققان معاصر اسامی 312 راوی آن حضرت را همراه با روایات ایشان گرد آورده است.[37] این تعداد راوی تنها برگرفته از متونی است که روایات آن به صورت مسند بیان شده است.

شاگردان امام نیز به خوبی دریافته بودند تا هرآنچه را آموختنی است ثبت کنند. آنان حرکات امام را در سخن گفتن و حتی عبادات ایشان به دقت زیر نظر داشتند و آن را گزارش میکردند. راویان شیوه دعا کردن امام، طواف ایشان در حج[38]، چگونگی وداع بیت[39]، چگونگی نماز خواندن[40] و همچنین شیوه زیارت کردن ایشان در نجف اشرف[41] را روایت کرده اند.

برخی از راویان شهیر امام رضا که در کتب اربعه و وسائل الشیعه بیشترین روایات را  از ایشان گزارش کرده اند، به ترتیب کثرت نقل عبارتند از:

احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، محمد بن سنان، فضل بن شاذان، محمد بن اسماعیل بن بزیع، حسن بن علی الوشاء، حسن بن علی بن فضال تیمی، صفوان بن یحیی، یونس بن عبدالرحمان، سلیمان بن جعفر بن ابراهیم جعفری، احمد بن عامر طائی، محمد بن فضیل صیرفی  و معمر بن خلاد. این راویان بیش از چهل درصد روایات  امام را گزارش کرده اند.

 

8‌. حضور راویان شیعی در خراسان:

مدت کوتاه اقامت امام رضا در محدوده خراسان سبب شد تا جمعی از شیعیان علاقمند و راویان اخبار از عراق وحجاز به خراسان بیایند. شیعیان حاضر در خراسان نیز از این فرصت بسیار بهره بردند و حتی از مناطق دور دست خراسان مانند ماوراء النهر[42] برای کسب علم و معرفت به مرو و سرخس و اقامتگاه های امام رهسپار میشدند.

برخی از راویانی که به این منطقه سفر کرده اند عبارتند از  : ابراهیم بن موسی القزاز[43]، حسن بن جهم بن بکیر بن اعین[44]، حسن بن علی الوشاء[45]، خلف بن حماد اسدی[46]، موسی بن سیار، ریان بن صلت اشعری قمی[47]،عبدالرحمان بن یحیی ، دعبل خزاعی، محمد بن یحیی بن عمر بن علی بن ابی طالب[48]، یزید بن عمیربن معاویة شامی[49] ، معمر[50] [بن خلاد] ، محمد بن سنان[51] و ... .

 

پی نوشت:

  1. معانی الاخبار 180.
  2. معانی الاخبار 180.
  3. معانی الاخبار 180.
  4. قرب الاسناد ص200.
  5. قرب الاسناد 200. احتمالا همان مسجد مباهله یا مسجد الاجابه است که از آن بنو معاویة بن عوف بوده است و امروزه در نزدیکی مسجد النبی قرار دارد.
  6. الكافی 4/ 23 از قرائن موجود در متن می توان دریافت كه این جلسه در حجاز بوده و روشن نیست كه در مدینه بوده یا در منا ، قصص راوندی ص 160.
  7. تهذیب‏الأحكام ج : 6 ص : 24 ح9.
  8. الاحتجاج ج2 ص 415
  9. المجتنی ص 22.همچنین مراجعاتی به امام در این جلسات در مرو بوده : نك: عیون الاخبار الرضا ج1 ص124.
  10. التوحید ص 250وص 269
  11. التوحید ص 441ـ 254.
  12. تحف العقول 313.
  13. التوحید ص 406.
  14. تفسیر العیاشی ج1 ص18.
  15. عیون الاخبار ج1 ص149.
  16. التوحید ص269.
  17. عیون الاخبار الرضا ج2 ص200.
  18. حَسَنُ بْنُ جَهْمٍ كه از شیعیان همراه امام رضا در جلسه بوده است از اكرام و احترام مامون به امام سرخوش می شود ولی امام به او می‌گوید: یا ابْنَ الْجَهْمِ لَا یغُرَّنَّكَ مَا أَلْفَیتَهُ عَلَیهِ مِنْ إِكْرَامِی وَ الِاسْتِمَاعِ مِنِّی فَإِنَّهُ سَیقْتُلُنِی بِالسَّمِّ وَ هُوَ ظَالِمٌ لِی أَعْرِفُ ذَلِكَ بِعَهْدٍ مَعْهُودٍ إِلَی مِنْ آبَائِی عَنْ رَسُولِ اللَّهِˆ فَاكْتُمْ هَذَا عَلَی مَا دُمْتُ حَیاً.
  19. عیون الاخبار الرضا ج2 ص86.
  20. الاحتجاج ج2 ص 414.
  21. الفقیه ج1 ص 271
  22. نگاه کن عیون اخبار الرضا ج 1، باب 11 ما جاء عن الرضا علیه السلام من الاخبار فی التوحید.
  23. در زمینه عرضه حدیث به امامان می توانید به مقاله هایی با همین عنوان از آقای عبدالهادی مسعودی در مجله علوم حدیث شماره های 6 و 9 منتشر شده در سالهای 76 و 77 مراجعه کنید.
  24. بصائر الدرجات 119.
  25. نگاه كن: مسندالامام الرضا ج 2 ص165 ح 44وص193 ح26وص 265 ح38.
  26. تهذیب الاحكام  ج2 ص364
  27. الكافی ج : 7 ص : 29 ح1.
  28. تحف العقول ص 406.
  29. نك مكاتیب الائمه ج 5 صص 95 ـ 109.
  30. مهج الدعوات ص 307.
  31. مهج الدعوات ص303، اقبال الاعمال 76.
  32. نگاه کن به تحقیقی در همین زمینه در حکمتنامه رضوی.
  33. هرچند این پژوهش نیز تمام نیست ولی كاملترین اثر در این موضوع است.
  34. نكـ : مسند الامام الرضا، عطاردی( 2جلد). البته این تعداد همراه با تكرار است ولی مكررات در این كتاب بسیار اندك است.
  35. رجال البرقی ص 127 تا 130.
  36. رجال الطوسی ص351ـ370. روایات برخی از راویانی که در رجال طوسی آمده است، امروزه در متون روایی وجود ندارد.
  37. نكـ : مسند الامام  الرضا، ج 2  صص511 تا 556.
  38. عیون الاخبار 2/16
  39. الكافی 4/529،عیون 2/17 و18.
  40. الكافی ج : 3 ص : 320 ح5 ، عیون اخبار الرضا ج‏2، ص: 181 ح5.
  41. كامل الزیارات ح41.
  42. الكافی ج1 ص88 والتوحید ص 125.
  43. الخرائج ج 1 ص 337.
  44. عیون الاخبار الرضا ج2 ص200.
  45. الخرائج ج1 ص 364. او می گوید: كنا عند رجل بمرو و كان معنا رجل واقفی ... این نشان می دهد كه گروهی از واقفه تا سالهای پایانی عمر حضرت هم هنوز در امامت ایشان تردید داشتند.البته مبرهن است كه این جریان دهها سال بعد هم بوده اما تردید در امامت امام رضا نه.
  46. الكافی ج 6 ص 491.
  47. قرب الاسناد 198.ریان گوید كنت باب الرضا بخراسان.
  48. عیون الاخبار الرضا ج1 ص135.
  49. عیون الاخبار الرضا ج1 ص124.
  50. قرب الاسناد 198.
  51. عیون الاخبار الرضا ج1 ص263 ح1.

نظرات

  1. معتمد 07 شهریور 1394 - 05:43

    پاورقی 32 احتمالا نیاز به اصلاح دارد. با تشکر.

  2. حجت‌اله 17 شهریور 1394 - 14:20

    سلام
    ممنون از مطالب خوبتان

یادداشت ها

کتاب ها

مقالات